Historia pomnika Marszałka Józefa Piłsudskiego w Białowieży

Narodowe Święto Odzyskania Niepodległości jest właściwym momentem na przypomnienie historii pomnika Marszałka w Białowieży i osób zaangażowanych w jego powstanie. Przedstawiamy ją dzięki pani Annie Kulbackiej – wieloletniej Dyrektor Technikum Leśnego w Białowieży.
W 1931 roku inicjatorem budowy pomnika Józefa Piłsudskiego był Oddział Związku Rezerwistów z Bielska Podlaskiego. Na czele Komitetu Budowy Pomnika stanął pan Stefan Modzelewski, Dyrektor Lasów Państwowych w Białowieży. Pomnik powstał z ofiar społeczeństwa powiatu Bielsk Podlaski oraz pracowników dyrekcji. W uroczystości jego odsłonięcia, 3 czerwca 1934 roku, wzięło udział około 6 tysięcy osób, w tym tysiąc przedstawicieli służb mundurowych: Przysposobienia Wojskowego Leśników, Związku Rezerwistów. Związku. Strzeleckiego, Związku Obrońców Kresów Wschodnich, Przysposobienia Wojskowego Kolejowego, Przysposobienia Wojskowego Kobiet, Straży Pożarnych i innych. Obecni byli harcerze, członkowie Rodziny Leśnika i Związku Leśników.
Pomnik zaprojektował Jan Komorowski, mieszkaniec Białowieży. Zbudowano go z lekko ociosanych granitowych głazów uformowanych tak, że całość przypominała grotę.
W centralnej części wmurowana była mosiężna płyta przedstawiająca popiersie Józefa Piłsudskiego. Pomnik stanął w centrum Białowieży, przed cerkwią, w miejscu, gdzie w latach 1912-1915 stało popiersie cara Aleksandra II postawione przez Rosjan. Aż do września 1939 roku pomnik Marszałka stanowił centralny punkt uroczystości, wieców, pochodów z okazji rocznicy Uchwalenia Konstytucji 3 Maja, Odzyskania Niepodległości czy też zwycięskiej bitwy z bolszewikami 1920 roku.
Latem 1942 roku Niemcy, którzy na tym miejscu dokonywali publicznych egzekucji ludności cywilnej, zniszczyli pomnik. Jak się po wielu latach okazało, uratowany został najważniejszy głaz z wyrytym napisem: „Józefowi Piłsudskiemu w hołdzie Białowieża 1934”. Państwo Sopkowie, którzy kupili posiadłość przy ul. Stoczek 54, znaleźli na posesji kamienie, a wśród nich „serce pomnika”. W 1988 roku kamień ten został przez pana Zygmunta Sopka i Aleksandra Pacewicza dostarczony na plac kościoła katolickiego w Białowieży pod opiekę ks. proboszcza Stanisława Gudela. Minęło jednak jeszcze 20 lat, zanim − po stwierdzeniu autentyczności głazu − Białostocki Oddział Związku Piłsudczyków przystąpił do odbudowy pomnika. Koordynatorem odbudowy został leśnik Zbigniew Pawełski, emerytowany pracownik RDLP w Białymstoku.
W czerwcu 2006 roku zgodę na odbudowę pomnika podpisał Przewodniczący Rady Gminy Andrzej Antczak. Uzyskano też zgody Rady Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa oraz Podlaskiego Wojewódzkiego Konserwatora Przyrody. Podobnie jak przez wojną, także i teraz główny udział w rekonstrukcji pomnika Marszałka mieli leśnicy. Ustawienie pomnika w pierwotnym miejscu okazało się niemożliwe, dlatego Związek Piłsudczyków podjął starania o usytuowanie go w Parku Dyrekcyjnym, w pobliżu budynku byłej Dyrekcji Lasów Państwowych w Białowieży, obecnie Zakładu Lasów Naturalnych IBL, a naprzeciwko Technikum Leśnego. Jest to działka Skarbu Państwa, we władaniu Nadleśnictwa Białowieża.
Leśnicy zebrali ponad 44 tysiące złotych od pracowników 98 nadleśnictw z całej Polski. Odnowiony pomnik zaprojektował Jerzy Łucki z Pracowni Projektowej Architektury „Mat”, inwestorem był Związek Piłsudczyków Oddział Białystok, a wykonawcą Janusz Tałuć. Bryła główna wykonana została z kamienia na zaprawie cementowej. Materiał użyty do budowy części pomnika to granit polny łupany pozbawiony ostrych krawędzi. Na frontowej ścianie kopca znajdują się kolejno od góry: polski herb z wieży byłego carskiego pałacu (wyżłobiony w kamieniu), odlew popiersia Marszałka w brązie, odlew orła legionowego w brązie, płyta ze starego pomnika, współczesny napis wyryty w płycie kamiennej: „Pomnik Marszałka Józefa Piłsudskiego zniszczony przez niemieckich okupantów w 1942 r. odtworzony staraniem Związku Piłsudczyków w 2008 r.”.
28 listopada 2008 roku, w 90. rocznicę odzyskania przez Polskę Niepodległości, nastąpiło odsłonięcie pomnika. Organizatorem i gospodarzem uroczystości był Ryszard Ziemblicki, Dyrektor Regionalnej Dyrekcji Lasów Państwowych w Białymstoku, przy współudziale Oddziału Białostockiego Związku Piłsudczyków i Wójta Gminy Białowieża.
Na uroczystość przybyło ok. 300 osób. Proboszczowie miejscowych parafii: ks. Bogdan Popławski i ks. Sergiusz Korch, poświęcili urnę z ziemią, którą uczniowie Technikum Leśnego w Białowieży pobrali z miejsca, w którym pomnik Marszałka stał przez wojną. Urna została umieszczona u podstawy pomnika. Uroczystości uświetniały występy Orkiestry Dętej Zespołu Szkół Mechanicznych w Białymstoku, Chóru Leśników Białowieskich oraz Zespołu Sygnalistów „Galindowe Rogi” z Nadleśnictwa Maskulińskie w Rucianem–Nidzie.
W dniu 5 grudnia 2009 roku, w 142. rocznica urodzin Marszałka Józefa Piłsudskiego, delegacja Białostockiego Oddziału Związku Piłsudczyków w składzie Andrzej Dąbrowski, Piotr Chmielewski, Zbigniew Pawełski, Piotr Siwicki, delegacje Nadleśnictw Hajnówka i Białowieża oraz pracownicy i uczniowie Technikum Leśnego oddali hołd Marszałkowi m.in. przez podsypanie ziemi pobranej w Zułowie koło Wilna – miejscu urodzenia Józefa Piłsudskiego − pod dąb „Piłsudski”, posadzony na terenie szkolnym. Certyfikat poświadczający miejsce pobrania ziemi przekazał Związek Polaków na Litwie. Najważniejszym momentem tego dnia było podpisanie Aktu Przekazania Pomnika Pierwszego Marszałka Polski Józefa Piłsudskiego (wraz z pełną dokumentacją jego odbudowy) pod opiekę Technikum Leśnego. Akt podpisali Piotr Siwicki, Wojciech Niedzielski i Anna Kulbacka.
11 listopada 2010 roku, po raz pierwszy w okresie powojennym, w Białowieży odbyły się gminne uroczystości Narodowego Święta Niepodległości przy pomniku Marszałka Józefa Piłsudskiego. Mamy nadzieję, że zawsze w dniu Narodowego Święta Niepodległości przy pomniku Marszałka Józefa Piłsudskiego będą warty honorowe, poczty sztandarowe, wspólnie zaśpiewany hymn, przemówienia, znicze i wiązanki kwiatów.

Dla uczniów naszej szkoły troska o pomnik Marszałka jest najlepszą praktyczną lekcją patriotyzmu.